Đền ông Hoàng Mười được xây dựng năm 1634, từ thời hậu Lê. Trải qua những biến cố lịch sử, sự tàn phá của chiến tranh và thiên tai, ngôi đền bị hư hỏng nhiều, các đồ tế khí như thần chủ, sắc…và nhiều bộ phận bằng gỗ của đền được chuyển về cất giữ trong làng Xuân Am. Đến năm 1995, đền được được tôn tạo và phục dựng trên cơ sở khung nhà cũ nền đất Mỏ Hạc xưa. Trong những năm qua đề được quan tâm đầu tư, tôn tạo và nâng cấp ngày càng khang trang hơn, phục vụ đời sống tâm linh của người dân. Hiện tại toàn bộ khu di tích có diện tích hơn 10.600 m2.

Toàn bộ kiến trúc của đền ông Hoàng Mười mang dáng dấp kiến trúc thời Nguyễn với hệ thống gỗ trong di tích được chạm trổ công phu, phản ánh được tư duy sáng tạo, sự tài hoa của nghệ nhân xứ Nghệ. Ngoài ra đền ông Hoàng Mười hiện còn lưu giữ nhiều hiện vật quý có giá trị lịch sử.  Đặc biệt hiện nay còn lưu giữ  21 sắc phong, bản thần tích chữ Hán.. và hệ thống tượng pháp có giá trị lịch sử và thẩm mỹ, trong đó có 12 sắc phong còn đọc được.  Đền nằm ở vị trí cảnh quan đẹp với phong cảnh non xanh nước biếc hữu tình.

Trước mặt là dòng sông Lam, ôm ấp quanh Đền là sông Cồn Mộc quanh co, uốn khúc. Phía sau, bên kia sông Cồn Mộc là núi Dũng Quyết và Phượng Hoàng Trung Đô với những dấu tích lịch sử.. Ngoài cảnh đẹp kỳ thú, từ lâu, đền ông Hoàng Mười đã nổi tiếng linh thiêng và có vị trí hết sức quan trọng trong đời sống tâm linh của người dân.  

Với những giá trị truyền thống đền ông Hoàng Mười thu hút đông đảo du khách về tham quan, chiêm bái Đông nhất vẫn là du khách đến từ các tỉnh phía Bắc như Hà Nội, Lạng Sơn, Ninh Bình, Thanh Hóa. Bà Nguyễn Thị Sáu – Hải Phòng cho biết: “Năm nào tôi cũng về đền ông Hoàng Mười. Mỗi lần đến, tôi đều thấy đổi mới khang trang hơn, sạch sẽ. Thái độ phục vụ niềm nở, lịch sự tạo cho tôi cảm giác thoải mãi

Đền ông Hoàng Mười là một di tích mang nhiều gía trị lịch sử, văn hóa. đó là Di sản văn hóa Phi vật thể. Lễ hội đền ông Hoàng Mười thực sự là hoạt động sinh hoạt văn hóa của cộng đồng, dân cư địa phương. Những nghi thức, nghi lễ diễn ra tại lễ hội có sự tham gia chủ động của cộng đồng. Ngoài việc tổ chức các hoạt động văn hóa, tâm linh trong các dịp lễ, Tết,...thì nét mới ở phần lễ hội năm nay sẽ tổ chức chương trình nghệ thuật; Tổ chức không gian diễn xướng, thực hành tin ngưỡng thờ Mẫu tam phủ, Giá Hoàng Mười…Ngoài ra, tổ chức các hoạt động văn hóa, thể thao: Thi đấu các môn thể thao như Kéo co, bóng chuyền nam, nữ, trò chơi dân gian…Thả đèn hoa đăng trên sông mộc. Cùng với hoạt động văn hóa văn nghệ, lễ hội còn có các hoạt động truyền thống như: Lễ mộc dục, lễ khai quang, lễ rước sắc, lễ yết cáo, lễ đại tế và lễ tạ….

Để tiếp tục bảo tồn và phát huy, lan tỏa hơn nữa giá trị di sản văn hóa phi vật thể Lễ hội Đền ông Hoàng Mười, năm nay xã Hưng Nguyên đã đầu tư 5,7 tỷ đồng xây dựng hàng rào bãi bãi để xe, nâng cấp sân vận động để tổ chức lễ hội và lát gạch.

Với sự ngưỡng mộ của Nhân dân đối với quan Hoàng Mười và sự đặc sắc về cảnh quan môi trường cũng như giá trị lịch sử văn hóa tiêu biểu, đền ông Hoàng Mười là điểm du lịch văn hóa tâm linh của Nhân dân, của du khách thập phương trong hành trình tìm về xứ Nghệ. Với sự linh thiêng và quy mô ngày càng được nâng cao, Lễ hội Đền Ông Hoàng Mười đã và đang trở thành điểm đến hấp dẫn, góp phần làm phong phú thêm bản đồ du lịch tâm linh Việt Nam./.

Trung tâm Cung ứng DVC xã Hưng Nguyên